fa تعیین و ارزیابی کارایی مصرف آب پتانسیل و برتری نسبی کشت محصولات زراعی عمده فاریاب در برخی استان‌های کشور عمومی Ggeneral پژوهشي Research <p dir="RTL" style="text-align: justify;"><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">وجود فناوری‌های جدید همچون سیستم اطلاعات جغرافیایی (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">GIS</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) می‌تواند کمک مؤثری در استفاده بهینه از آب آبیاری را فراهم کند. بنابراین بهره‌برداری از این منابع به شکل مطلوب، مؤثر و کارا به‌منظور تضمین توسعه پایدار، یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح شده در دنیای امروز است. این پژوهش به‌منظور ارزیابی شاخص کارایی مصرف آب پتانسیل در مقیاس دشت و با استفاده از داده‌های نیاز آبی، سطح زیر کشت، عملکرد و تعیین مزیت نسبی کشت محصولات گندم و جو به تفکیک دشت در استان‌های تهران، البرز، قم، قزوین و زنجان با استفاده از قابلیت سیستم اطلاعات جغرافیایی (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">GIS</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) انجام شد. آمار عملکرد محصولات گندم و جو با روش میانگین وزنی در نرم‌افزار </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">ArcGIS</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;"> به عملکرد در دشت‌های محدوده مطالعاتی تبدیل شد. برای محاسبه شاخص کارایی پتانسیل و واقعی مصرف آب از نرم‌افزار بهینه‌سازی و برنامه‌ریزی مصرف آب کشاورزی (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">OPTIWAT</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) به‌منظور محاسبه نیاز خالص آبیاری و راندمان آبیاری فعلی دشت‌ها و همچنین از میزان عملکرد محصولات گندم و جو به تفکیک دشت‌ها استفاده شد. پهنه‌بندی شاخص‌های کارایی مصرف آب نیز با استفاده از نرم‌افزار </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">ArcGIS</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;"> و با روش </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">Kriging</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;"> انجام شد. نتایج پهنه‌بندی نشان‌دهنده برتری نسبی کشت محصولات در قسمت‌های غربی و شمال غربی استان تهران، جنوب و جنوب غربی استان البرز، نواحی جنوب غربی، شمال غربی و مرکزی استان قزوین، مناطق مرکزی استان قم و همچنین نواحی شمالی و جنوبی استان زنجان نسبت به سایر مناطق است. متوسط شاخص کارایی مصرف آب پتانسیل و واقعی گیاه گندم در کل محدوده مطالعاتی استان‌ها به‌ترتیب برابر 43/1 و 58/0 کیلوگرم بر متر‌مکعب و برای گیاه جو به‌ترتیب برابر 62/1 و 65/0 کیلوگرم بر متر‌مکعب است.</span></span></strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span><br> &nbsp;</p> <p style="text-align: justify;">There are new technologies such as geographic information systems (GIS) that can be effective in the optimization of irrigation water. Therefore, utilizing these resources in a desirable, effective and efficient manner to ensure sustainable development is one of the most important issues in the today&#39;s world. The aim of this study was to determine and evaluate the potential water use efficiency (WUEp) index in the plain scale by using net water requirement data, area under cultivation and yields, and to determine the comparative advantage of wheat and barley plants in Tehran, Alborz, Qom, Qazvin and Zanjan provinces by employing the geographic information system (GIS). The yields of wheat and barley products by weighted average in ArcGIS software were converted to yields in the plains scale. To calculate the potential and actual water use efficiency, we used the OPTIWAT software in order to calculate the net irrigation water and the current irrigation efficiency plains; also, the yields of wheat and barley products in the plains scale were used. Zoning water use efficiency indexes was performed by using the ArcGIS software and Kriging method. Mapping results showed a comparative advantage of crops in the west and northwest of Tehran province, south and southwest of Alborz province, southwest, north- west and center of Qazvin province, center Qom province and also, northern and southern regions of the Zanjan province, in comparison to other areas. Average potential and actual water use efficiency in the whole study area of the provinces for wheat were 1.43 and 0.58 kg m^-3, respectively, while these were 1.62 and 0.65 kg m^-3 for barley, respectively.<br> &nbsp;</p> گندم, جو, نیاز آبی, سیستم اطلاعات جغرافیایی, پهنه‌بندی Wheat, Barley, Irrigation requirement, Geographic information system, Zoning 13 27 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3637-2&slc_lang=fa&sid=1 Z. Shirkhodaei زهرا شیرخدایی zshirkhodaee@yahoo.com No 1. Department of Agronomy, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran. 1. گروه زراعت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، کرج، ایران F. Aghayari فیاض آقایاری aghayari_ir@yahoo.com Yes 1. Department of Agronomy, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran. 1. گروه زراعت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، کرج، ایران H. Hasanpour Darvishi حسین حسن پور درویشی hhassanpour87@gmail.com No 2. Department of Civil Engineering, Shahr-e- Ghods Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. 2. گروه عمران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر قدس، تهران، ایران