fa اثرات جهت شخم و تراکم کشت بر هدررفت آب و خاک در کشتزار دیم در منطقه نیمه‌خشک عمومی Ggeneral پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">فرسایش خاک به‌وسیله آب، مسئله مهم زیست‌محیطی به‌ویژه در مناطق نیمه‌خشک است. در این مناطق، هدررفت آب به‌شدت بر هدررفت خاک و در نتیجه باروری خاک در کشتزارهای دیم اثر می‌گذارد. تعیین تراکم بذر مناسب برای هر جهت شخم، برای دستیابی به عملکرد محصول بالا و در کنار آن جلوگیری از هدررفت آب و خاک حائز اهمیت است. این مطالعه به‌منظور بررسی اثرات توأم جهت شخم و تراکم کشت بر هدررفت آب و خاک در کشتزار دیم انجام گرفت. دوازده کرت گیاهی با ابعاد 5/1 متر در 5/1 متر برای بررسی اثر دو جهت شخم (شخم موازی شیب و شخم روی خطوط تراز) و دو تراکم بذر (تراکم 90 و 120 کیلوگرم در هکتار) در سه تکرار در کشتزاری دیم با شیب 10 درصد احداث شدند. هدررفت آب و خاک در هر کرت طی دوره رشد (از اواسط مهر 1394 تا اواسط تیر 1395) اندازه‌گیری شد. تفاوت‌های معنی‌دار بین دو جهت شخم (</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">001/0</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">></span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">P</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) و دو تراکم کشت از نظر رواناب (</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">05/0</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">></span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">P</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) و هدررفت خاک مشاهده شد. رواناب و هدررفت خاک در شخم موازی شیب به‌ترتیب 16/4 و 08/4 برابر بزرگ‌تر از خاک‌ورزی روی خطوط تراز بود. هدررفت آب و خاک در تراکم 120 کیلوگرم در هکتار به‌ترتیب 25/11 و 32/26 درصد کمتر از آنها در تراکم 90 کیلوگرم در هکتار بود. این نتیجه به‌دلیل افزایش پوشش گیاهی در این تیمار و تأثیر آن بر مهار جریان آب و افزایش نگهداشت آب در خاک بود. برهمکنش معنی‌داری بین جهت شخم و تراکم کشت از نظر رواناب و هدررفت خاک وجود نداشت. اهمیت جهت شخم در هدررفت آب و خاک بسیار بیشتر از اهمیت تراکم کشت بود. با توجه به نتایج این پژوهش، اجرای تراکم 120 کیلوگرم در هکتار با روش شخم عمود بر شیب برای مهار بیشتر هدررفت آب و خاک، پیشنهاد می‌شود</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">.</span></span></strong><strong><span style="font-family:b lotus;"></span></strong></div> <div style="text-align: justify;">Soil erosion by water is a serious environmental problem, particularly in semi-arid regions. In these areas, water loss strongly affects soil loss as well as soil productivity in the rainfed lands. Determination of appropriate seed density for each tillage direction is vital to achieve high crop yield and to prevent soil and water losses. This study was conducted to investigate the combined effects of tillage direction and plant density on the soil and water losses in a rainfed land. Twelve crop plots with the dimensions of 1.5 m &times; 5 m were installed to investigate the effect of two tillage directions (up to the down slope and on the contour line), two seed densities (90 and 120 kg h^-1), a three replications in a rainfed land with 10% slope steepness. Soil and water losses were measured in each plot during the wheat growth period (from October 2015 to June 2016). Significant differences were found between both tillage direction and plant density in the runoff (P<0.05) and soil loss (P< 0.001). Runoff and soil loss in the up to down slope tillage was 4.16 and 4.08 times bigger than the contour line tillage, respectively. Runoff and soil loss with the seed density of 120 kg h^-1&shy; &shy;&shy;were 11.25 and 26.32% lower than those with 120 kg h^-1&shy;, respectively. This result was associated with the increased cover crop and its control on water flow and the enhancement of water retention in the soil. There was no significant interaction between tillage direction and plant density in the runoff and soil loss. The importance of tillage direction in the soil and water loss was very larger than that of the plant density. The application of 120 kg ha^-1 seed density on the contour line could, therefore,&nbsp;&nbsp; considerably prevent soil and water losses in the rainfed lands.</div> حفظ آب و خاک, شخم روی خطوط تراز, فرسایش آبی, گندم دیم Contour tillage, Soil and water conservation, Water erosion, Winter wheat 29 41 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1330-11&slc_lang=fa&sid=1 A. R. Vaezi علی رضا واعظی vaezi.alireza@gmail.com Yes University of Zanjan 1. گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان M. Bagheri مجید باقری No University of Zanjan 1. گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان K. Afsahi کامران افصحی No University of Zanjan 2. گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان