fa اثر بازگشت به‌حالت اولیه یا معمای جیونز: مفهومی برای درک مناسب‌تر پیامدهای بهبود کارایی آب عمومی Ggeneral پژوهشي Research <p dir="RTL" style="text-align: justify;">کمبود آب یک مسئله مهم و ساختاری در مناطق خشک و نیمه‌خشک دنیا است که به‌شدت موجب نگرانی سیاست‌گزاران محیط زیست شده است. مسئله تعدیل تقاضای افزون بر عرضه پایدار آب عمدتاً با سیاست‌های مدیریت تقاضای آب که به‌دنبال افزایش کارایی آب و فناوری‌های آب‌اندوز است، پیگیری می‌شود. ارزیابی‌های بسیار کمی از این برنامه‌ها انجام شده است. اما تعداد زیادی از ارزیابی‌های موجود، شک جدی در مورد اثر بخشی آنها در زمینه‌های حفاظتی و کاهش مصرف آب، به‌دلیل وقوع پدیده &quot;اثر بازگشت به‌حالت اولیه&quot;، مطرح می‌کنند. در این مطالعه، با مراجعه میدانی به مزرعه ۲۴۳ زارع که اقدام به نصب سیستم‌های آبیاری بارانی کرده‌اند و استفاده از تحلیل سلسله مراتبی و مدل رگرسیون چندگزینه‌ای مرتب‌ شده، پدیده اثر بازگشت به‌حالت اولیه مطالعه شد. نتایج نشان داد که در ۵/۷۴ درصد از مزارع مورد مطالعه، این پدیده به‌میزان متوسط تا زیاد وجود داشته است. همچنین، مشخص شد که میزان اراضی دیم و آیش مزارع به هنگام نصب سیستم آبیاری بارانی، رابطه مستقیمی با وقوع پدیده اثر بازگشت به حالت اولیه دارند. از نتایج این مدل می‌توان برای تعیین احتمال وقوع افزایش مصرف آب بعد از نصب سیستم آبیاری بارانی در مزارعی که اطلاعات آنها موجود است، استفاده کرد. به‌طور مثال، در مزارعی با ویژگی‌های مزرعه شماره ۲۴ احتمال وقوع پدیده اثر بازگشتی ناشی از اقدامات آب اندوز در سطح کم، متوسط و زیاد به‌ترتیب ۴/0 ۳۲ و ۶/۶۷ درصد می‌باشد. بنابراین در چنین مزارعی باید اقدامات کارایی و حفاظتی آب را براساس تلفیقی از ابزارهای فنی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به‌کار گرفت تا فشارهای وارد بر منابع کمیاب آب، کاهش یابد.</p> <p style="text-align: justify;">Water scarcity is a major and structural problem in arid and semi-arid regions across the world that greatly concerns environmental policy-makers. The problem of adjusting the demand exceeding the sustainable supply has been mainly tackled with demand policies, particularly through investment in water saving technology and promotion of irrigation efficiency programs. However, there have been very few evaluations of these programs and many of those that exist raise serious doubt about the programs&rsquo; effectiveness in reducing the consumptive use of water, due to the occurrence of the rebound effect. In this study, a sample of 243 farmers in Fars province who have the sprinkler irrigation system installed in their farms was interviewed to collect needed data for investigating the rebound effect using AHP and ordered logit regression model. The results indicated that 74.5 percent of sampled farmers have experienced medium to large rebound effect. It was also found that the amount of dry and fallow land during installation of sprinkler irrigation system have a positive relationship with the probability of occurrence of the rebound effect. Finally, the results of this study can be used to determine the probability of the rebound effect occurrence after installment of the sprinkler system for farms where data is available. For example, in the farms with farm features 24, probability of the rebound effect as a result of water saving measures at the low, medium and high levels are 0.4, 32 and 67.4 percent, respectively. Therefore, we must apply specific water conservation and efficiency practices in such farms based on a combined use of technical, economic, social and political tools to reduce pressure on scarce water supplies.</p> کمبود آب, سیاست مدیریت تقاضای آب, اثر بازگشتی, استان فارس Fars province, Rebound effect, Water scarcity, Water demand policy. 157 170 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-243&slc_lang=fa&sid=1 M. H. Zibaei محمدحسین زیبایی hosseinzibaei@gmail.com Yes 1. Dept. of Hydrology and Water Resour., Faculty of Water Resour. Eng., Shahid Chamran Univ. of Ahvaz, Ahvaz, Iran. ۱. گروه هیدرولوژی و منابع آب دانشکده مهندسی علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز A. M. Akhoond-Ali علی‌محمد آخوندعلی No 1. Dept. of Hydrology and Water Resour., Faculty of Water Resour. Eng., Shahid Chamran Univ. of Ahvaz, Ahvaz, Iran. ۱. گروه هیدرولوژی و منابع آب دانشکده مهندسی علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز