fa تغییرات زمانی دبی جریان و هدررفت عناصر غذایی، مطالعه موردی: حوزه آبخیز تهم‌چای عمومی Ggeneral پژوهشي Research <p dir="RTL" style="text-align: justify;"><strong><span style="font-family:lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">هدررفت آب و عناصر غذایی خاک از جمله نشانه‌های تخریب حوزه‌های آبخیز هستند. میزان هدررفت این منابع تحت تأثیر عوامل متعدد از جمله ویژگی‌های باران قرار می‌گیرد. در این پژوهش، داده‌های دبی جریان، کل مواد جامد محلول، نسبت کل هدررفت عناصر غذایی همراه با ویژگی‌های باران برای رخدادهای سال‌های 1366 تا 1380 در حوزه آبخیز تهم‌چای متعلق به شرکت سهامی آب منطقه‌ای مورد بررسی قرار گرفتند. همچنین ویژگی‌های خاک نیز با نمونه‌برداری خاک از نقاط مختلف سطح حوزه آبخیز و اندازه‌گیری آنها به‌دست آمدند. براساس نتایج، همبستگی معنی‌داری بین میزان دبی جریان رودخانه و مقدار باران وجود داشت. با این وجود، همبستگی معنی‌داری بین دبی جریان و شاخص‌های مدت و شدت باران مشاهده نشد. این نتیجه از یک سو به‌دلیل رابطه‌ معکوس بین شدت و مدت بارندگی بود و از سوی دیگر به‌دلیل تغییرات زمانی پوشش گیاهی در منطقه بود که افزایش دبی جریان را در باران‌های شدید مهار می‌کند. بیشترین میزان دبی جریان در فصل بهار (68/1 مترمکعب بر ثانیه) و ماه فروردین (58/2 مترمکعب بر ثانیه) بود. در این موقع از سال مانند پاییز میزان بارندگی زیاد و فواصل زمانی آن کوتاه است. همچنین پوشش گیاهی ضعیف بوده و نقشی مهم در مهار رواناب‌های سطحی و کاهش دبی جریان در حوزه آبخیز ایفاء نمی‌کند. شاخص‌های کل مواد جامد محلول، نسبت کل هدررفت عناصر غذایی نیز دارای تغییرات زمانی بودند و بیشترین مقدار آنها به‌ترتیب در ماه آذر (55/282 میلی‌گرم بر لیتر) و (77/61 میلی‌گرم بر لیتر) مشاهده شد. منیزیم (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">Mg⁺²</span></span></strong><strong><span style="font-family:lotus;"><span style="font-size:11.0pt;">) دچار بیشترین میزان هدررفت از خاک حوزه آبخیز بود. همبستگی منفی بین مقدار دبی جریان و کل مواد جامد محلول و نیز نسبت کل هدررفت عناصر غذایی وجود داشت. به‌طورکلی نتایج این پژوهش نشان داد که فصل بهار از نظر هدررفت آب و فصل پاییز از نظر هدررفت عناصر غذایی به‌عنوان حساس‌ترین زمان هدررفت منابع حوضه است. از این‌رو تقویت پوشش گیاهی در اوایل بهار و جلوگیری از عملیات کشاورزی (شخم و کوددهی) نادرست در اوایل پاییز می‌تواند راهکاری اساسی در حفظ این منابع حوضه باشد.</span></span></strong></p> <p style="text-align: justify;">Water loss and nutrients loss are one of the important signs of natural resource degradation in the catchments. The amount of loss of these resources is affected by several factors including the characteristics of rainfall. In this study, the data of stream discharge (Q), total dissolve solids (TDS), and total nutrient loss ratio (NR) along with rainfall characteristics were analyzed for the events&nbsp;&nbsp; from1988 to 2002 in the Tahamchai catchment, which is owned by a regional water company. Moreover, soil properties were determined by soil sampling from different points in the catchment surface. Based on the results, there was a significant correlation between Q of the river and rainfall height (r=0.24, p<0.05), while its correlations with the rainfall intensity and duration were not statistically significant. On the one hand, this result was due to the inverse relationship between rainfall intensity and rainfall duration; on the other hand, due to the temporal variations in vthe egetation cover in the area, it controlled Q in the intensive rainfalls. The highest Q was in spring (1.68 m3 sec-1) and March (2.58 m3 sec-1). In this period, rainfall height was high and the rainfalls interval was short. Moreover, vegetation cover was weak, so it could not control surface runoff and reduce Q in the catchment. TDS and NR also significantly varied during the months and their highest values were observed in December (282.55 mg l-1) and (61.77 mg l-1), respectively. Mg²⁺ had the highest amount of water loss in the catchment area. A negative correlation was found between Q and TDS (r=0.41, p<0.001) and NR (r=0.31, p<0.001). This study revealed that spring and autumn were the sensitive period for water loss and nutrient loss in the catchment, respectively. Therefore, promoting the vegetation cover in early spring and reducing improper agricultural practices (tillage and fertilization) could be substantial strategies contributing to conserving the catchment&rsquo;s resources.</p> سلامت آبخیز, مواد جامد محلول, ویژگی‌های باران, هدررفت کیفی خاک Watershed health, Total dissolve solids, Rainfall characteristics, Soil quality loss. 29 44 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1330-7&slc_lang=fa&sid=1 A. R. Vaezi علی رضا واعظی vaezi.alireza@gmail.com Yes 1. Dept. of Soil Sci., Faculty of Agric., Univ. of Zanjan, Zanjan, Iran. 1. گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان Y. Mazloom Aliabadi یونس مظلوم علی آبادی No 1. Dept. of Soil Sci., Faculty of Agric., Univ. of Zanjan, Zanjan, Iran. 1. گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان