fa ارزیابی ریسک خشکسالی استان اصفهان عمومی Ggeneral پژوهشي Research خشکسالی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بلایای طبیعی، هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی زیادی را به‌همراه دارد. اگرچه خشکسالی بیشتر به‌عنوان یک پدیده طبیعی یا فیزیکی در‌نظر گرفته می‌شود اما اثرات آن حاصل کنش متقابل میان یک پدیده طبیعی و نیاز آبی جامعه می‌باشد و اغلب اثرات آن توسط فعالیت‌های انسانی تشدید می‌شود. روش مرسوم برای مدیریت خشکسالی، مدیریت بحران می‌باشد. با توجه به اشکالات وارده به مدیریت بحران، روش مدیریت ریسک پیشنهاد شده است. با توجه به لزوم تغییر رویه از مدیریت بحران به‌سمت مدیریت ریسک، ارزیابی ریسک خشکسالی استان اصفهان در این تحقیق انجام گرفت. ریسک خشکسالی به‌صورت تابعی از شاخص خطر و شاخص آسیب‌پذیری تعریف شده است. شاخص بارش استاندارد شده(SPI) به‌عنوان شاخص خطر خشکسالی در‌نظر گرفته شد که برای محاسبه آن ابتدا آمار بارش ماهانه 47 ایستگاه هواشناسی و باران سنجی استان طی دوره آماری 1975-2007 جمع‌آوری گردید. سپس سری زمانی مربوط به داده‌های بارش تهیه و برای محاسبه شاخص بارش استاندارد شده در بازه‌ زمانی 12ماهه وارد برنامه SPI گردید. نقشه درصد وقوع خشکسالی در هر‌یک از شدت‌های خشکسالی تهیه و در‌نهایت نقشه شاخص خطر خشکسالی به‌دست آمد. آنالیز آسیب‌پذیری از طریق شاخص‌های اقتصادی- اجتماعی( تراکم جمعیت و درصد شاغلین بخش کشاورزی) و شاخص‌های فیزیکی ( ظرفیت آب قابل استفاده خاک و کاربری اراضی) انجام شد. روش مورد استفاده برای تلفیق لایه-های آسیب‌پذیری روش ترکیب خطی وزنی(wlc) و روش مورد استفاده برای استاندارد‌سازی و وزن‌دهی به معیارها به‌ترتیب روش توابع فازی و روش تحلیل ساختار سلسله مراتبی‌(AHP) بود. برای اجرای عملیات وزن دهی پرسش‌نامه‌ای تهیه و از گروهی از متخصصین خواسته شد که این پرسش‌نامه را تکمیل نمایند. در‌نهایت شاخص ریسک خشکسالی از ضرب دو شاخص خطر خشکسالی و آسیب-پذیری به‌دست آمد. نتایج حاصل از شاخص خطر خشکسالی نشان داد که مناطق مرکزی استان نسبت به‌وقوع خشکسالی بسیار شدید مستعدتر می‌باشد و استعداد مناطق شمال و شمال شرق به خشکسالی شدید، زیاد می‌باشد. مناطق جنوب غرب نیز به خشکسالی متوسط بیشتر از سایر مناطق حساسیت نشان دادند. نقشه شاخص آسیب‌پذیری نشان می‌دهد که بیشترین آسیب‌پذیری در غرب، جنوب و شمال استان و به‌صورت پراکنده در شرق استان وجود دارد. نقشه ریسک خشکسالی نشان داد که قسمت‌های شمالی استان در ریسک بالای خشکسالی قرار دارند. از جمله اقداماتی که می‌توان برای کاهش ریسک خشکسالی در استان انجام داد می‌توان به استقرار نظام پایش و پیش‌آگاهی خشکسالی در سطح استان، آموزش جامعه در جهت صرفه‌جویی هر چه بیشتر در منابع آب و بهبود سیستم‌های مدیریت آب اشاره کرد. Drought is a one of the most important natural disasters that have high socio-economic and environmental impacts. However, drought is more than a physical phenomenon or natural event. Its impact results from the relation between a natural event and demands on the water supply, and it is often exacerbated by human activities. The traditional approach to drought management has been reactive, relying on crisis management. Due to the drawbacks of crisis management, employing proper risk management techniques has been suggested. In order to move from crisis management to risk management, in this study, risk of drought in Isfahan province was evaluated. Drought hazard index and vulnerability index are components of the drought risk management. Standardized Precipitation Index (SPI) was used as the index of drought hazard. For the calculation of SPI, the monthly rainfall data in 47 meteorological stations during the period of 1975-2007 were collected. The time series of rainfall data were prepared and for calculation of the standardized precipitation index in a 12 month timescale they were imported to SPI program. Percentage of drought occurrence in each severity was calculated and then the drought index map was obtained. Vulnerability index was calculated through socio-economic indicators (population density and percentage of people involved in agriculture), and physical indicators (available water capacity of soil and land use). Weighted Linear Combination (WLC) technique was applied for combination of vulnerability indicators. To assign weights to the criteria, an Analytical Hierarchy Process (AHP) was used. After providing the maps, fuzzy membership functions for every criterion were used for their standardization. For the weighting of the criteria, a questionnaire was prepared and criteria comparison was done using the participatory approach by a group of experts. Finally, the drought risk index was calculated by multiplying the drought hazard index and vulnerability index. The results showed that hazard of very severe drought is mainly concentrated in the central part of province. The North and North East of Isfahan province could experience condition of severe drought. South West of Isfahan province is under moderate drought condition compared to the other parts of the province. Map of drought vulnerability index showed that the most vulnerability is in the West, South and North-East of province. Map of drought risk index showed that the Northern Province demonstrated high risk. To reduce the drought risk in Isfahan province, improving monitoring, early warning, increasing environmental awareness, and promoting water resource management practices should be considered. خشکسالی, مدیریت بحران, آسیب‌پذیری, استان اصفهان Drought, Risk assessment, Vulnerability, Isfahan province. 213 226 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-26&slc_lang=fa&sid=1 S. Ghaseminejad سعیده قاسمی نژاد s.ghaseminejad@gmail.com Yes Dept. of Range and Watershed. Manage., College of Natur. Resour., Isf. Univ. Technol., Isfahan, Iran. گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان S. Soltani سعید سلطانی No Dept. of Range and Watershed. Manage., College of Natur. Resour., Isf. Univ. Technol., Isfahan, Iran. گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان A. Soffianian علیرضا سفیانیان No Dept. of Environ. Sci., College of Natur. Resour., Isf. Univ. Technol., Isfahan, Iran. گروه محیط‌زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان