fa پتانسیل معدنی شدن نیتروژن خاک در اکوسیستم مرتعی تحت چرای آزاد و قرق دراز مدت در اقلیم‌های مختلف عمومی Ggeneral پژوهشي Research مناطق کوهستانی زاگرس به دلیل چرای مفرط و پیوسته به شدت در حال تخریب هستند. یکی از مکانیسم‌های اثر چرا بر تولید مرتع ایجاد پسخور منفی از طریق تغییرات ملموس برخی خصوصیات خاک است. معدنی شدن نیتروژن یکی از فرآیندهای زیستی در خاک است که می‌تواند تحت تأثیر عوامل زنده و غیرزنده از جمله مدیریت چرای مرتع قرار ‌گیرد. این مطالعه با هدف بررسی نقش مدیریت مرتع (قرق و چرا) بر معدنی شدن نیتروژن خاک در مراتع طبیعی استان چهارمحال و بختیاری انجام شد. سه مدیریت مرتع شامل الف) قرق، ب) چرای تحت کنترل و ج) چرای آزاد (مفرط) در مجاورت یکدیگر در سه منطقه سبز کوه (18 سال قرق)، بروجن ( 23 سال قرق) و شیدا (2سال قرق) در استان چهارمحال و بختیاری انتخاب و از عمق 15-0 سانتی‌متری نمونه‌های خاک جمع‌آوری و برخی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک و روند معدنی شدن نیتروژن در شرایط استاندارد اندازه‌گیری گردید. اثر مدیریت مرتع بر معدنی شدن تجمعی نیتروژن و درصد معدنی شدن نیتروژن (معدنی شدن نسبی نیتروژن) در منطقه سبز کوه معنی‌دار (05/0>P) بود و باعث افزایش 89 و 96 درصد معدنی شدن نسبی نیتروژن در مرتع قرق شده به ترتیب در مقایسه با مرتع تحت کنترل و چرای آزاد گردید. هم‌چنین مدیریت مرتع در منطقه بروجن باعث افزایش معنی‌دار (05/0>P) معدنی شدن نیتروژن در مرتع تحت قرق (بین 3/3 تا 5/3 برابر) در مقایسه با مرتع تحت چرای مفرط شد. در حالی که در منطقه شیدا به دلیل سابقه کوتاه قرق و کشت وکار تفاوت معنی‌دار و محسوس بین مدیریت قرق، کنترل ورود دام و چرای فصلی در معدنی شدن نیتروژن مشاهده نگردید. در مجموع به نظر می‌رسد خاک اکوسیستم‌های مرتعی مناطق سبز کوه و بروجن با مدیریت مناسب و صحیح چرا ظرفیت عرضه نیتروژن معدنی بیشتر و در نتیجه قابلیت احیا شدن دارند در حالی که در منطقه شیدا برای احیای خاک، ایجاد حالت پایا و بهبود کیفیت و باروری آن زمان طولانی‌تری لازم است. Mountainous landscapes in Central Zagros are mainly used as grazing rangelands to feed animals and are heavily degraded. Overgrazing may impose a negative effect on rangeland productivity and sustainability through significant changes in soil properties. Soil nitrogen (N) mineralization is one of the key biological processes that might be affected by biotic and abiotic factors including range grazing regime or intensity. The primary objective of this study was to assess the effects of rangeland management (grazing and ungrazing regimes) on soil N mineralization in natural rangelands of Chaharmahal VA Bakhtiyari province. Three range management regimes including a) long-term ungrazed, b) controlled grazed and c) freely- (over)-grazed plots in a close vicinity were selected in three regions consisting of SabzKouh (protected from grazing for 18 years), Boroujen (protected from grazing for 23 years) and Sheida (protected from grazing for 2 years), and soil samples were collected from 0-15 cm depth for some physical and chemical properties. Soil N mineralization was measured under standard laboratory conditions. At SabzKouh, the effect of range management on the cumulative N mineralization and the proportion of N mineralized (%) was significant (P<0.05) and ungrazing regime resulted in 89% and 96% increases in soil N mineralization in ungrazed rangelands compared with controlled grazed and freely- grazed rangelands, respectively. Similarly, soil N mineralization was significantly greater (P<0.05) in ungrazed rangelands (3.3- to 3.5-folds) than in controlled grazed and freely-grazed rangelands at Boroujen site. However, at Sheida site with short-term ungrazing period and cropping history there were no significant and considerable differences in soil N mineralization among the three grazing regimes. Briefly, degraded rangelands at SabzKouh and Boroujen sites seem to recover rather quickly from long-term overgrazing with a proper grazing management, while rangeland ecosystems at Sheida site need a much longer period for steady-state conditions and for improvements in soil quality and fertility after long-term soil degradation and disturbance. اکوسیستم‌های مرتعی، چرای مفرط، مدیریت مرتع، معدنی شدن نیتروژن، پتانسیل معدنی شدن نیتروژن، نیتروژن معدنی خاک Rangeland ecosystems, Grazing management, Overgrazing, Soil N mineralization, Potential N mineralization. 183 198 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1325-1&slc_lang=fa&sid=1 M. Riahi مریم ریاحی No F. Raiesi فایز رئیسی f_raiesi@yahoo.com Yes