fa تأثیر نوع و درصد اختلاط مواد حجم‌دهنده بر ترکیب شیمیایی ورمی‌کمپوست لجن فاضلاب عمومی Ggeneral پژوهشي Research خصوصیات نامطلوب لجن فاضلاب از قبیل بوی نامطلوب، غلظت بالای عناصر سنگین و وجود عوامل بیماری‌زا استفاده از لجن را در کشاورزی محدود کرده است. کمپوست کردن و استفاده از کرم‌های خاکی در این فرآیند یکی از روش‌های مناسب برای پایدار کردن لجن فاضلاب و حذف خصوصیات نامطلوب آن می‌باشد. به منظور بررسی تأثیر نوع و درصد اختلاط مواد حجم‌دهنده و مرحله تجزیه لجن بر خصوصیات کیفی ورمی‌کمپوست، آزمایشی در در قالب طرح اسپلیت فاکتوریل در سه تکرار انجام شد که در آن زمان تجزیه لجن (لجن خام، لجن هضم شده در هاضم، لجن آبگیری شده در لاگن‌ها و لجن خشک نهایی)، فاکتور اصلی و نوع مواد حجم‌دهنده (تراشه چوب، برگ درختان و کاه گندم) و درصد اختلاط 0، 15، 30 و 45 درصد مواد حجم‌دهنده و لجن فاضلاب) فاکتور‌های فرعی بودند. بعد از پنج ماه خواباندن گلدان‌ها در شرایط کنترل شده رطوبتی و حرارتی در حضور کرم‌های خاکی، محتویات گلدان‌ها برداشت و غلظت عناصر غذایی و سنگین در ورمی‌کمپوست‌های تولید شده اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که ورمی‌کمپوست‌های تولید شده دارای pH اسیدی بوده از شوری نسبتاَ کمی برخوردار بوده و غلظت عناصر غذایی مانند نیتروژن، فسفر، آهن و روی در آنها بسیار بالا بود که نشان‌دهنده خصوصیات مناسب این نوع ورمی‌کمپوست از نظر اصلاح خصوصیات خاک و ارزش بالای کودی آن می‌باشد. غلظت عناصر سنگین نیز به استثنای روی در ورمی‌کمپوست‌ها کمتر از استاندارد توصیه شده توسط EPA بود. با وجود عدم تفاوت معنی‌دار بین انواع مواد حجم‌دهنده، افزودن این مواد به لجن فاضلاب باعث کاهش pH، نیتروژن و سرب در نمونه‌های ورمی‌کمپوست گردید. نسبت مناسب اختلاط مواد حجم‌دهنده و لجن فاضلاب 30 درصد حجمی/حجمی توصیه می‌شود. Improper properties of sewage sludge include odors, trace elements concentration, and presence of pathogens limit its use in agriculture. Composting and using of earthworms in this process is one of the most suitable methods for stabilization and removal of unsuitable properties of sewage sludge. To investigate the effects of kind and mixing proportion of bulking material and sewage sludge decomposition stage on vermicompost quality, an experiment was carried out in a split plot design with three replications. In this experiment, the stage of sewage decomposition (raw sewage, digested sludge in digester, dewatered sludge in lagoons, and final dried sludge in lagoons) was main factor and kind of bulking materials (woodchips, three leaves, and wheat straw) and mixing proportion of bulking materials to swage sludge (0, 15, 30, and 45 %, V/V) were as subordinate factors. Chemical properties of sewage in different decomposition stages and bulking materials were determined. After 5 months of incubation in the controlled moisture and temperature condition, and in the presence of earthworms, the pot's contents were harvested, and nutrients and heavy metal concentration of vermicomposts were measured. Vermicomposts had relatively low pH and EC. Their nutrients content especially N, P, Fe, and Zn were high. These properties showed vermicompost suitability for use as a soil amendment and organic fertilizer. Heavy metals concentrations of vermicomposts, except for Zn, were lower than recommended values by EPA. Despite no significant difference between the kinds of bulking materials, mixing of these materials with sewage sludge decreased pH, N, and Pb content of produced vermicompost. According to the results, 30% (v/v) mixing of bulking material and sewage sludge is recommended ورمی‌کمپوست، لجن فاضلاب، مواد حجم‌دهنده، عناصر سنگین، Eisenia foetida Vermicompost, Sewage sludge, Bulking materials, Heavy metals, Eisenia foetids. 163 171 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-232-11&slc_lang=fa&sid=1 K. Hashemimajd کاظم هاشمی مجد No دانشگاه محقق اردبیل SH. Jamaati-e-Somarin شهزاد جماعتی ثمرین jamaati_1361@yahoo.com Yes Young Researchers Club, Ardabil Branch, Islamic Azad University, Ardabil, Iran. باشگاه پژوهشگران جوان دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اردبیل، اردبیل، ایران