fa تغییرپذیری مکانی کارایی بهره مندی بارندگی در کشتزارهای دیم گندم در منطقه نیمه خشک، استان زنجان عمومی Ggeneral پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">کارایی بهره مندی از بارندگی بیانگر میزان عملکرد محصول نسبت به مقدار بارندگی سالانه است. مدیریت بهتر کشتزارهای دیم نیازمند بررسی تغییرات مکانی کارایی بهره مندی از بارندگی و عوامل مؤثر بر آن است. در این پژوهش 298 کشتزار دیم گندم در منطقه خدابنده در جنوب استان زنجان مورد مطالعه قرار گرفتند. کارایی بهره‌مندی از بارندگی از نسبت عملکرد دانه گندم به مقدار بارندگی به دست آمد. علاوه بر این، ویژگی های اقلیمی و ویژگی‌های فیزیکی (توزیع اندازه ذرات و نگهداری آب) و شیمیایی خاک ها (واکنش، شوری، ماده آلی، کربنات کلسیم معادل و غلظت عناصر غذایی پرمصرف و کم مصرف) در کشتزارها مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که کارایی بهره مندی از بارندگی در کشتزارها به طور میانگین 4/43 کیلوگرم در هکتار در میلی متر باران است. مقدار این ویژگی عمدتاً در بخش های شمال شرق و جنوب و غرب منطقه بیشتر است؛ درحالی‌که این مناطق از عملکرد دانه گندم نسبتآ کمتری برخوردارند. تحلیل زمین آماری نشان داد که تغییرات مکانی متوسطی برای عملکرد دانه گندم و کارایی بهره مندی از بارندگی در منطقه وجود دارد که تحت تأثیر متغیرهای اقلیمی (بارندگی و دما) و متغیرهای زمینی مانند ویژگی های خاک (توزیع اندازه ذرات، ماده آلی و نیتروژن) است. کشتزارهای برخوردار از ذرات ریزدانه و از محتوای ماده آلی و نیتروژن بیشتر، توانایی بهره مندی بیشتری از آب باران دارند. برای افزایش کارایی بهره مندی از بارندگی در کشتزارهای دیم علاوه بر اصلاح جهت شخم (روی خطوط تراز)، استفاده از خاکورزی حفاظتی برای بهبود محتوای ماده آلی و در نتیجه باروری خاک ضروری است.</div> <div style="text-align: justify;">Precipitation use efficiency (PUE) is defined as crop yield per unit of annual precipitation in a region. Proper management of rainfed lands requires investigation of the spatial variation of PUE. In this study, two hundred ninety-eight rainfed lands were investigated in the Khodabandeh region in the south of Zanjan province. PUE was calculated as the ratio of wheat grain yield to precipitation. In addition, climatic characteristics and soil physical properties (particle size distribution and water retention) were measured, along with soil chemical properties (pH, EC, organic matter, calcium carbonate, and macro- and micronutrients) in rainfed soils. Results indicated that the mean PUE in rainfed lands is 4.43 kg mm-1. Higher values were found in the northeast, south, and west regions of the area, although these parts had lower wheat grain yields. Geostatistical analysis showed moderate spatial variation in wheat grain yield and PUE, with patterns associated with climatic variables (precipitation and temperature) and land conditions such as soil properties (particle size distribution, organic matter, and nitrogen). Rainfed lands with fine-textured soils and higher amounts of organic matter and nitrogen had higher PUE. Adjusting tillage direction and using conservation tillage are important strategies to improve organic matter content and soil productivity in rainfed lands.</div> بارندگی, جهت شخم, خاکورزی حفاظتی, متغیرهای زمینی, ویژگی‌های خاک Precipitation, Tillage direction, Conservation tillage, Land condition, Soil properties 109 123 http://jstnar.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1330-19&slc_lang=fa&sid=1 Ali Reza Vaezi علی رضا واعظی vaezi.alireza@gmail.com Yes Department of Soil Science and Engineering, Faculty of Agriculture, University of Zanjan, Zanjan. Iran. گروه علوم و مهندسی خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران. Fatemeh Babaei فاطمه بابایی fbabaei_a@yahoo.com No Department of Soil Science and Engineering, Faculty of Agriculture, University of Zanjan, Zanjan. Iran. گروه علوم و مهندسی خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران. Hadiseh Safiloo حدیثه صفی لو hadissafiloo143@gmail.com No Department of Soil Science and Engineering, Faculty of Agriculture, University of Zanjan, Zanjan. Iran. گروه علوم و مهندسی خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.